Me bur midt i eit postkort
Me bur midt i eit postkort. Det er berre ikkje så ofte me har tid til å tenkje over det.
Garden ligg på Sekse, på austsida av Sørfjorden i Hardanger, om lag 120 meter over fjorden. Herfrå ser me tvers over den breiaste delen av Sørfjorden mot dei høge fjella på vestsida, og i sør kan me skimte Folgefonna. Rundt oss ligg frukthagar, bratte lier, fjell og fjord – det landskapet Hardanger er kjent for over heile verda.
For oss er det først og fremst heime.
Her driv Morellmannen i dag rundt 70 mål med om lag 14 000 frukttre, fordelte på moreller, eple, pærer og plommer og ei lang rekkje sortar innanfor kvart fruktslag. I tillegg dyrkar me rundt 30 andre frukt- og bærslag og sortar i større og mindre omfang.
Men historia om garden starta lenge før oss.
Frå teigbruk i 1744 til dagens fruktgard
Det finst dokumentasjon på gardsdrift her heilt tilbake til 1744, og familien vår har vore her gjennom generasjonane sidan den tid. Garden såg likevel svært annleis ut den gongen.
Som elles mange stader på Vestlandet var jorda på Sekse delt opp i eit omfattande teigsystem. Ein gard var ikkje nødvendigvis eitt samanhengande jordstykke, men kunne bestå av mange små teigar spreidde mellom teigane til andre gardar over store delar av bygda.
Ved utskiftinga i 1907 vart dette endra. Teigane vart fordelte på nytt og i stor grad samla til dei gardane og eigedomsgrensene me kjenner i dag.
Også sjølve gardsdrifta har endra seg mykje. Tidlegare var kombinasjonsbruk det vanlege. Ein kunne ha kyr, sauer, hest, gris og kanskje geiter samtidig som ein dyrka frukt. I dag er dei fleste bruka i området langt meir spesialiserte, og på Sekse er det i hovudsak fruktdyrking som pregar landskapet.
Me er ein del av den utviklinga – men samtidig berre den nyaste delen av ei svært lang historie.
Sekse – mellom fjord og fjell
Sekse er framleis ei lita bygd. Her ligg 14 gardar med eigedomar som strekkjer seg frå Sørfjorden og opp mot fjellet. Gjennom generasjonar har landbruket forma både landskapet og bygda rundt oss.
Dei siste åra har det også skjedd noko nytt. Tre siderhus og eit lokalt bryggeri har gjort at stadig fleire ikkje berre køyrer gjennom Sekse – dei stoppar her. Dei kjem for å smake, oppleve og sjå kvar produkta kjem frå.
Det merkar me også på garden. Gjester som bur i utleigehuset vårt er ofte nysgjerrige på livet og produksjonen rundt dei, og stadig fleire som besøker bygda stoppar innom for å kjøpe frukt eller slå av ein prat.
Samtidig er Sekse framleis ein roleg og trygg stad. Frå garden kan ein gå oppover i lia eller ned mot fjorden, medan fjella, frukthagane og Sørfjorden ligg rundt oss.
Det er lett å gløyme kor spesielt det er når dette er det ein ser kvar dag.
Noregs frukthage
At Hardanger blir kalla Noregs frukthage er ingen tilfeldighet.
Her møtest fleire forhold som frukttrea trivst svært godt med. Sørfjorden og påverknaden frå Golfstraumen bidreg til eit mildare klima enn breiddegraden skulle tilseie, medan dei bratte fjellsidene fangar solvarmen gjennom dagen. Fjorden jamnar ut temperaturane, og lange, lyse sommardagar gir gode vilkår for utvikling av smak og kvalitet.
Under oss ligg mykje næringsrik morenejord, forma av isen som ein gong skapte landskapet rundt oss. Kombinasjonen av jord, lys, temperatur, nedbør, fjord og fjell har gjort fruktdyrking til ein naturleg del av Hardanger gjennom generasjonar.
Det betyr likevel ikkje at naturen alltid samarbeider.
Frost, regn, tørke, vind, sjukdommar og skadedyr bryr seg lite om kor fin utsikta er. Å dyrke frukt handlar difor like mykje om å tilpasse seg naturen som å dra nytte av han.
24 morellsortar og ni veker med sesong
Morellene har ein heilt spesiell plass hos oss – noko namnet Morellmannen kanskje avslører.
Me dyrkar i dag 24 morellsortar. Dei modnar til ulike tider, slik at morellsesongen kan strekkjast over om lag ni veker. Når éin sort nærmar seg slutten, står den neste klar.
Det same prinsippet gjeld mykje av resten av fruktdyrkinga. Sortsutvalet står aldri stille.
Nokre gamle klassikarar ser ut til å nekte å forsvinne – og godt er det. Gravenstein er eit godt døme. Andre sortar blir etter kvart erstatta av nye som gir betre kvalitet, er betre tilpassa klimaet eller har større naturleg motstandskraft mot sjukdommar og skadedyr.
Difor ser heller ikkje frukthagen lik ut frå tiår til tiår. Nye sortar, dyrkingsmetodar og idear kjem til, medan det beste frå tidlegare generasjonar får leve vidare.
Eit fruktår som eigentleg aldri sluttar
Det er vanskeleg å peike på når eit nytt fruktår startar.
Er det når den første plommeblomen opnar seg om våren? Eller starta det eigentleg fleire månader tidlegare, då dei første trea vart skorne gjennom vinteren?
Sanninga er at garden aldri blir heilt ferdig.
Vintermånadene går mellom anna til skjering, rydding, planlegging og vedlikehald. Når våren kjem, vaknar både trea og aktiviteten for alvor. Bløming, pollinering og stell blir etter kvart avløyst av stadig meir arbeid fram mot den første innhaustinga.
Og så kjem sommaren.
Dei første jordbæra kan vere klare allereie tidleg i mai. Derfrå går innhaustinga meir eller mindre kvar einaste dag gjennom sommaren og hausten. Jordbær, moreller, bringebær, andre bær, plommer, pærer og eple kjem etter tur.
Først langt ut i oktober nærmar innhaustinga seg slutten.
Og litt humoristisk er det gjerne jordbæra som både startar og avsluttar sesongen.
På det meste har me mellom fem og ti tilsette i arbeid, avhengig av sesongen og kor mykje frukt som skal haustast.
Dei beste – og dei lengste – dagane
Nokre av dei beste dagane på garden er dei dagane der det skjer mest.
Ein varm julidag kan garden vere full av liv. Morellene skal haustast, frukt skal sorterast og sendast vidare til fruktlageret, tilsette er i arbeid rundt omkring på garden, gjester i utleigehuset kjem og går, og folk stoppar innom for å kjøpe frukt eller slå av ein prat.
Det pulserande livet på slike sommardagar er noko av det finaste med å drive gard.
Andre dagar kan ein stå i striregn midt i oktober og plukke dei siste epla, kald og våt, og lure på kva i all verda ein eigentleg held på med.
Begge delar er ein del av livet.
Dagane kan av og til kjennast som om dei har 25 timar og vekene åtte dagar. Likevel gler me oss stort sett til neste dag.
Frå gamle tradisjonar til dronar og eigne datasystem
Me har stor respekt for tradisjonane innan fruktdyrking, men det betyr ikkje at alt skal gjerast slik det alltid har vore gjort.
Tvert imot.
Bak Morellmannen ligg også bakgrunn og interesse innan elektronikk og datateknologi. Det har gjort garden til ein stad der me gjerne prøver ut idear sjølve dersom løysinga me ønskjer ikkje finst – eller dersom dei kommersielle alternativa er for dyre, avgrensa eller låste til bestemte produsentar.
Difor utviklar me våre eigne system for garden.
Det omfattar mellom anna system for tilsette, omsetning, booking av utleigehuset, haustejournal og produksjonsstyring, i tillegg til automatiserte vatningssystem og vår eigen vatningscomputer.
Dronar blir aktivt brukte som arbeidsverktøy i drifta, saman med meir tradisjonelle maskiner – mellom anna traktorar som er bygde for å kunne arbeide i dei til dels svært bratte bakkane på garden.
Me er heller ikkje redde for å eksperimentere med sjølve måten me dyrkar på. Me prøver mellom anna dyrking av både pære og plomme i Guyot-system, inspirert av oppbindingsmetodar ein kanskje først og fremst forbind med vinranker.
Og nokre av forsøka våre har etter kvart blitt ganske langt unna det mange ser føre seg når dei tenkjer på ein tradisjonell frukthage.
Valhall og Folkvangr
I morellfeltet Valhall står kvart einaste tre i si eiga potte. Feltet er skjerma frå omverda og kan dekkjast mot regn, medan ein datamaskin kontinuerleg passar på plantene. Temperatur, luftfuktigheit, overdekking og andre forhold er med på å avgjere kor mykje vatn og næring trea får.
I staden for at me prøver å gjette kva trea treng, prøver me å gi dei det dei treng – når dei treng det.
Det gjer dyrkinga svært intensiv. Under gode forhold kan produksjonen per arealeining bli opptil fire gonger så stor som ved meir tradisjonell morelldyrking.
Folkvangr byggjer på mykje av den same tankegangen, men her er det jordbær som står i sentrum. Plantene står løfta frå bakken i eit tabletop-system inne i tunnel og er remonterande – dei blomstrar og produserer nye bær fleire gonger gjennom sesongen.
Avhengig av temperatur og vekstforhold kan plantene gi mellom tre og åtte avlingar i løpet av året.
Også her er det datamaskina som held auge med mykje av det daglege arbeidet. Vatn og næring blir porsjonert etter forholda og behovet til plantene.
Valhall og Folkvangr er på mange måtar små laboratorium midt i den vanlege gardsdrifta. Me prøver, måler, lærer, gjer feil, endrar – og prøver på nytt.
For sjølv etter fleire hundre år med gardsdrift på Sekse finst det framleis nye måtar å dyrke på.
Teknologien me utviklar er heller ikkje nødvendigvis berre for oss. Systema er i kontinuerleg utvikling og kan også gjerast tilgjengelege for andre som ønskjer å bruke dei.
Meir teknologi kan også bety eit grønare landbruk
For oss handlar teknologi ikkje om teknologi for teknologien si skuld.
Betre informasjon gir høve til å ta betre avgjerder.
Når ein veit meir presist kva plantene treng, kan vatn og næring porsjonerast etter behov i staden for etter grove estimat. Når ein kan kartleggje eit problem meir nøyaktig, kan tiltak rettast mot området der problemet faktisk finst framfor å behandle heile feltet.
Det same gjeld plantevern.
Målet er å redusere unødvendig bruk av plantevernmiddel og gjødsel, samtidig som me tek vare på avlinga og kvaliteten. Biologiske metodar blir stadig viktigare, mellom anna ved å bruke nyttedyr – dei «gode» insekta som har skadeinsekta på sin heilt naturlege meny.
Slik kan moderne teknologi og naturlege prosessar arbeide saman i staden for mot kvarandre.
For oss er det ein viktig del av eit berekraftig landbruk: å produsere god mat, bruke ressursane presist og heile tida leite etter ein betre måte å gjere ting på.
Plantemodna – dagsfersk
Det aller meste av frukta vår blir levert til fruktlager og går vidare gjennom samvirket til butikkar og kundar rundt om i landet.
Men noko sel me sjølve.
Direktesalet handlar dels om yrkesstoltheit, og dels om noko så enkelt som at god, moden frukt ikkje bør kastast.
Frukt som skal gjennom pakking, transport, distribusjon og vidare ut i butikkane kan ikkje alltid få henge på treet heilt til ho er fullmoden. Ho må tole reisa som ventar.
Ved direktesal er avstanden mellom treet og kunden gjerne berre nokre få meter.
Då kan frukta få modne lenger.
Det er bakgrunnen for noko av det enklaste me kan seie om produkta våre:
Plantemodna – dagsfersk.
Og kanskje er noko av det mest tilfredsstillande med heile fruktdyrkinga å møte ein kunde som smakar ei verkeleg moden plomme for første gong.
Ein treng ikkje forklare særleg mykje når ein ser reaksjonen.
Då var arbeidet verdt det.
Ein gard – og ein livsstil
Det finst sjølvsagt dagar der me gjerne skulle hatt eit vanleg åtte-til-fire-liv.
Men ikkje særleg mange.
Å drive gard er ein livsstil meir enn ein jobb. Arbeidet ligg rundt oss når me står opp om morgonen og er framleis der når kvelden kjem. Det betyr ikkje at me aldri forlèt garden. Mellom dei travlaste periodane finst det heldigvis høve til å trekke ut kontakten nokre dagar eller veker – anten turen går til fjells, ein annan stad i Noreg eller ut i verda.
Kanskje gjer det også at ein ser heimstaden litt annleis når ein kjem tilbake.
For me bur verkeleg midt i eit postkort.
Her er det stille og trygt. Ein kan gå frå garden og oppover i lia, rusle ned til fjorden eller berre bli sitjande og sjå over Sørfjorden mot fjella på andre sida. Samtidig ligg noko av det mest kjende Hardanger har å by på innan rekkevidde, med fjord, fossar, fjell og eit nesten endelaust utval av turar.
Men dette er ikkje først og fremst kulissar rundt arbeidsplassen vår.
Det er heimen vår.
Me har valt å setje pris på heile pakken – dei lange dagane, vêret, usikkerheita, dei hektiske sommarvekene, menneska me møter og privilegiet det er å kunne produsere mat på jorda generasjonane før oss også levde av.
Me er stolte av det me gjer.
Samtidig veit me at me kan bli betre på absolutt alt.
Og kanskje er nettopp det ein av dei beste grunnane til å stå opp neste morgon og halde fram.